آمار
| تعداد نشریات | 16 |
| تعداد شماره‌ها | 154 |
| تعداد مقالات | 1,173 |
| تعداد مشاهده مقاله | 4,126,213 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 182,165 |
مفهوم شناسی و دلالت های راهبردی عمق استراتژیک: تأملی در خطبه 27 نهج البلاغه | ||
| پژوهش های علوم نظامی | ||
| سخن سردبیر، دوره 5، شماره 9، شهریور 1403، صفحه 3-5 اصل مقاله (147.46 K) | ||
| نویسنده | ||
| مجید دهقانیان | ||
| چکیده | ||
| در دنیای امروز، مفهوم عمق استراتژیک به یکی از کلیدی‌ترین مباحث در حوزه امنیت ملی و سیاست خارجی تبدیل‌شده است. با توجه به تحولات سریع و تهدیدات جدید، نیاز به تعریف و کاربرد به‌روز مفهوم عمق استراتژیک احساس می‌شود. باید توجه کنیم که امروزه تهدیدها دیگر منتظر عبور از مرزها نمی‌مانند و امنیت، بیش از هر زمان، محصول کنش هوشمندانه است نه واکنش منفعلانه، بازخوانی مفاهیم بنیادین راهبردی ضرورتی گریزناپذیر است. مفهوم عمق استراتژیک یکی از آن‌هاست؛ که اگر به‌درستی فهم نشود سبب بروز آسیب‌های جدی به امنیت ملی خواهد شد. این یادداشت تلاشی است برای پیوند دادن یک تعریف تحلیلی و نو از عمق استراتژیک از اینجانب با یکی از روشن‌ترین هشدارهای راهبردی تاریخ اسلام در کلام امام علی علیه‌السلام، هشداری که نشان می‌دهد بی‌توجهی به حضور هوشمندانه و پیش‌دستانه در بیرون از مرزها که نه‌تنها امنیت سرزمینی، بلکه عزت و بقای ارزش‌های حیاتی یک جامعه را به مخاطره می‌اندازد. در پژوهش من مفهوم عمق استراتژیک با در نظر گرفتن 14 مؤلفه حیاتی (جغرافیایی، اقتصادی، نظامی، انسانی، فرهنگی و علمی- تکنولوژیکی) تعریفی جدید ارائه شده است؛ که عبارتند از: «مجموعه ظرفیت‌های جغرافیایی وسیاسی است که با کنترل فرآیندها و فرآوری ظرفیت‌های موجود در آن بقا و امنیت ارزش‌های حیاتی مادی و معنوی یک کشور را تضمین می‌کند». تعریف پیشنهادی از عمق استراتژیک، دو هسته کلیدی دارد: یکی «فضا» (جغرافیایی و سیاسی) و دیگری «کنترل فرایندها و فرآوری ظرفیت‌ها» برای تضمین بقا و امنیت ارزش‌های حیاتی. یعنی عمق استراتژیک صرفاً وسعت سرزمینی و صرفاً قدرت سخت نیست؛ بلکه حاصل مدیریت فعال محیط است. اکنون روایت امام علی علیه‌السلام دقیقاً روی همین نقطه دست می‌گذارد؛ وقتی می‌فرمایند: «پیش از آنکه آنها با شما بجنگند، با آنها نبرد کنید»، در حال بیان یک اصل بنیادین راهبردی است که انتقال میدان تهدید از درون به بیرون را دنبال می‌کنند که در واقع این همان مسئله‌ای است که در ادبیات امروز، به‌صورت‌های مختلفی بیان می‌شود. اما نکته ظریف‌تر جمله بعدی است: «هر ملتی که درون خانه خود مورد هجوم قرار گیرد، ذلیل خواهد شد». اینجا حضرت امیرالمومنین علیه‌السلام صرفاً از شکست نظامی حرف نمی‌زنند بلکه از ذلت سخن می‌گوید. یعنی وقتی عمق دفاعی یک جامعه فروبپاشد، فقط سرزمین از دست نمی‌رود، بلکه منزلت، اراده و ارزش‌های حیاتی (هم مادی و هم معنوی) آسیب می‌بیند. این دقیقاً با تعریف هم‌راستاست که امنیت ارزش‌ها را غایت عمق استراتژیک می‌داند، نه صرفاً بقای فیزیکی. در روایت امام علی علیه‌السلام، دعوت به نبرد با شامیان واکنشی عقلانی به یک تهدید در حال شکل‌گیری است که اگر در بیرون مهار نشود، ناگزیر به درون نفوذ می‌کند. این یعنی حضور فرامرزی در منطق علوی چند ویژگی دارد: 1. تبدیل «فضا» از یک مفهوم ایستا به پویا به نظر می‌رسد حکمت علوی نشان می‌دهد که فضا (اعم از جغرافیایی و سیاسی) یک دارایی ثابت نیست، بلکه یک ساحت رقابتی پویا است. حفظ آن نیازمند مدیریت فعال و پیش‌دستانه است. «اگر شما بیرون نروید، دشمن به درون می‌آید»؛ دقیقاً این پویایی و رقابت بر سر اشغال و کنترل فضای استراتژیک کشور را نشان می‌دهد. 2. افزودن «منزلت» به کانون تعریف تعریف نظری ارائه شده بر امنیت ارزش‌های حیاتی مادی و معنوی تأکید دارد. امام علی علیه‌السلام با واژه کلیدی «ذلت»، یکی از حساس‌ترین و حیاتی‌ترین این ارزش‌ها، یعنی «عزت و منزلت ملی/اجتماعی» را برجسته می‌کند. بنابراین می‌توان برداشت کرد که شکست در حفظ عمق استراتژیک، تنها به معنای از دست‌دادن قلمرو یا منابع نیست، بلکه به معنای تحقیر هویت جمعی و فروپاشی بنیان‌های معنوی بقای یک کشور است. 3. عینیت‌بخشی به مفهوم «کنش هوشمند» عبارت «شب و روز، پنهان و آشکار» در کلام امام علی علیه‌السلام، تجلی عینی مفهوم نظری «کنترل هوشمندانه فرآیندها» است. این عبارت نشان می‌دهد که هوشمندی صرفاً صفت انتزاعی نیست، بلکه در تنوع تاکتیکی، تداوم زمانی و استفاده از همه سطوح و ابزارهای ممکن (نرم و سخت، مستقیم و غیرمستقیم) متجلی می‌شود. بنابراین«پویایی اجتناب‌ناپذیر عمق استراتژیک» را می‌توان اصل راهبردی متخذه از این روایت را استخراج کرد که صرفاً یک توصیه تاکتیکی نیست؛ بلکه یک قانون بنیادین در پویایی‌های ژئوپلیتیک محسوب می‌شود. این اصل بر سه مؤلفه کلیدی و در هم تنیده استوار است؛ که درک آنها برای هر بازیگر سیاسی ضروری است: نخست، ساختنی بودن عمق استراتژیک است. این مفهوم تأکید می‌کند که عمق استراتژیک یک دارایی ثابت یا میراثی تغییرناپذیر نیست، بلکه همواره در حال شکل‌گیری، حفظ یا افول است. این دارایی حاصل فرآیندی پویا از ایجاد ساختارهای نهادی پایدار مانند نظام‌های اقتصادی مقاوم، دیپلماسی فعال و فرهنگ راهبردی)، پرورش اراده ملی پیوسته و طراحی اقدامات حساب‌شده و پیش‌دستانه است. به بیان دیگر، عمق استراتژیک را باید هر روز از نو با تدبیر و تلاش ساخت و غفلت از این امر به تدریج آن را تحلیل می‌برد. دوم، رقابتی بودن ذاتی فضای ژئوپلیتیک است. این فضا یک خلأ خنثی نیست، بلکه میدانی همیشه‌فعّال از نیروهای در حال تعامل و تقابل است. در این میدان، بازیگران همواره در حال کشمکش برای جذب متحدان، دفع رقبا و کنترل منابع و فرآیندها هستند. یک نتیجه‌گیری اجتناب‌ناپذیر از این رقابت، اصل پر شدن خلأ استراتژیک است: اگر یک بازیگر در عرصه‌ای حیاتی از خود کنش مؤثری نشان ندهد، رقبا بی‌درنگ آن فضا را با کنش خود پر خواهند کرد. این امر ضرورت حضور فعّال و هوشیارانه در تمامی سطوح ژئوپلیتیک را ایجاب می‌کند. سوم، فرامرزی بودن دفاع مؤثر است. در این نگاه، مرزهای سیاسی به عنوان دیوارهای نفوذناپذیر تعریف نمی‌شوند، بلکه به مثابه مرزهای تأثیرگذاری تلقی می‌گردند. دفاع واقعی تنها با حفاظت از خط مرزی محقق نمی‌شود، بلکه مستلزم توانایی پیش‌دستی و شکل‌دهی به محیط پیرامونی است. این به معنای توانایی تأثیرگذاری بر رویدادها، متعادل‌سازی نیروها و مهار تهدیدهای نوظهور در فراسوی مرزها است، پیش از آنکه این تهدیدها انرژی و توان کافی برای رسیدن به آستانه‌ای حیاتی و تهدیدکننده تمامیت ارضی یا منافع ملی را کسب کنند. در جمع، این اصل سه‌گانه نشان می‌دهد که امنیت در گرو ایستایی نیست، بلکه در گرو پویایی هوشمندانه است. روایت امام علی علیه‌السلام یک «هشدار راهبردی تاریخی» است که نشان می‌دهد عمق استراتژیک، محصول کنش پیش‌دستانه، حضور فرامرزی هوشمند و کنترل پیوسته فرایندهای تهدید است و هر نظام سیاسی که این منطق را نادیده بگیرد، نه‌تنها امنیت، بلکه عزت و ارزش‌های حیاتی خود را از دست خواهد داد. | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 68 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 32 |
||